César Morán, poesía e música

O pasado 18 de abril dei unha sesión de poesía e música para profesores de ensino secundario. Pedíramo Javier Pintor, do Cefore, e eu, despois de lle dar voltas ao «como», pensei que era unha oportunidade de contar a miña idea sobre esta interrelación tan estreita desde antigo entre as dúas artes. Entón fixen unha exposición oral complementada con algunhas audicións desde CD e con interpretacións musicais en directo entre a miña voz e a miña guitarra. Aínda que de primeiras me supuxo un traballo previo de planificación, na práctica resultou unha experiencia interesante e reparadora. Eis o esquema xeral que seguín:

AULA DE POESÍA E MÚSICA                                                               César Morán

                             Centro de Formación e Recursos. A Coruña

                             Mércores 18-04-2012.

- Reflexión inicial: a poesía é música? A poesía ten música?

- O valor fónico e rítmico da poesía ao longo da historia (non sempre):

- a confusión entre a “poesía” como xénero e a literatura escrita en verso (Cfr. romances de cavalarías, o teatro en verso, etc.). A poesía en “prosa” (en “non verso”).

- o que ás veces os alumnos (e non só) entenden por “poesía”.

- Mais cómpre concluírmos que a literatura vai tradicionalmente ligada ao rítmo, o que xa a fai en si propia musical.

- En que medida a poesía ten música?

- Hai quen di: non hai por que musicar un poema, pois este xa ten música. Isto é, como mínimo, relativo ou subxectivo.

- O que a poesía ten de musical non o debe contrariar quen lle pon música. A partir daí hai mil maneiras de facelo.

- Hai sobre todo dúas maneiras de “musicar” un texto: a “ambientación” e propiamente a “musicación”. Un exemplo persoal con dous tratamentos do mesmo poema: Red rose, proud rose, sad rose, de Manuel Rivas:

- A versión de O pobo da noite [audición desde CD]

- A versión de Río de son e vento [interpretación en directo]

(comentario, mesmo gráfico, da maneira de ter en conta os acentos, as cadencias…, e non contrariar o ritmo que o poema posúe, por moi irregular que este for).

- Poesía rítmica medieval:

- O concepto de «cantiga»: poesía ligada á música: poesía para cantar (cançó provenzal e cantiga galego-portuguesa). Diferentes fins ou obxectivos da música:

- Axuda á memorización e difusión (oralidade).

- A música como espectáculo, co emprego de instrumentos, coreografía, elementros parateatrais, etc.

- Algunhas cantigas poñen a música e a danza no primeiro plano:

- É o caso, especialmente, das “bailadas” ou “bailías”, como a de Airas Nunes:  Bailemos nós já todas tres, ai amigas / so aquestas avelaneiras frolidas [lectura e breve comentario]

- Especialmente rítmica e impactante é a de Pero Meogo: Fostes, filha, eno bailar / e rompestes i o brial…

- Tamén a “alva” de Don Dinís (Levantou-s’a velida, / levantou-s’alva, / e vai lavar camisas / eno alto / vai-las lavar alva), co efecto musical coadxuvante das sibilantes, as labiodentais e as líquidas laterais.

- Interpretar hoxe cantigas medievais. Salvo nas cantigas de Santa Maria, as do Pergamiño Vindel (cantigas de Martin Codax) e pouco máis, o que se fai é inventar a música “aproximándose” (moi subxectivamente) á estética medieval.

- Exemplo de Martin Codax:  [baseado en]Cantiga II (Doa, A fronda dos cervos).

- Exemplo de Afonso X: [baseado en] Cantiga de Santa Maria… (Doa, A fronda dos cervos).

- A “invención” musical sobre o texto medieval:

- A cantiga de Meendinho: Doa, A fronda dos cervos (música de Xosé Quintas Canella).      [comentario sobre as diferentes lecturas do refrán]

- As versións de Pero Meogo:

- Verdes herbas (Doa, A fronda… Música de Bernardo Martínez).

- Levous’a fremosa (Doa, A fronda… Música de Xoán Piñón).

- Extrapolando: Pero Meogo no verde prado, de Cunqueiro:

- O ritmo de muiñeira que lle impón Cunqueiro.

- A miña adaptación musical a ese ritmo + unha visión jazzística: [directo]

- Como remate a este apartado medieval:

- As cantigas de “atá-fiinda”: Paio Gomes Charinho…

- Os “descordos”: a ruptura da regularidade e a adaptación ao estado emocional do suxeito.

- Poesía e música no Rexurdimento.

- A poesía popular e o xogo rosaliano sobre ela:

- O ritmo dos Cantares…: o popular e o culto. A propia palabra “cantares” leva en si mesma a música como a levaba a palabra “cantiga”.

- O ritmo de «muiñeira» na «meniña gaiteira» (poema 1)

- Tamén hai “canto” na “alva” “Cantan os galos pra o día” (poema 4).

- A muiñeira reaparece no poema 5 (“Miña Santiña / miña Santasa”), 7 (Fun un domingo”, 14 (especialmente ao final), 27 (“¿Qué ten o mozo?”), 30 (“−Vente, rapasa”).

- A «Alborada» (poema 35) como primacía da «música» en «detrimento» da poesia » (?!)

- A música en Follas novas:

- Xeneralidades: predominio do conceptual sobre a rítmica popular. Aquí o verso longo, tan frecuente, permite ritmos máis longos e sostidos.

- Innovacións métricas: combinacións, p.e. de octosílabos con hendecasílabos (“Unha vez tiven un cravo”)

- A polirrítmia no poema “Pra a Habana!”: como unha ópera ou sinfonía.

- O caso de Negra sombra: o poema e a composición musical.:

[audición desde CD: Luz Casal con Carlos Núñez]

-         A miña versión de «Ódiote» no poema «En Cornes»:

[Cantada en directo]

- Diferentes concepcións rítmicas e musicais en Curros e Pondal:

- “Ten a serena o canto”, de Curros Enríquez, coñecido como “Melodía gallega” e “Os teus ollos”. Música de Chané:

[audición desde CD: Uxía, con Lenine]

- A “Cantiga” do ano 69: comentario sobre o primeiro verso.

- O “Nouturnio” e a versión de Pucho Boedo.

- “A Mariquiñas Puga” (“Un adiós a Mariquiña”), musicada por Chané.

- O valor fónico da palabra en Pondal: “Muitas veces nos matos nativos”

- “¡Qu’o teu peito é menos branca” [directo]

- Do ritmo «modernista» á ruptura das vangardas:

- Os efectos rítmicos de Cabanillas en Na noite estrelecida.

- O anti-ritmo (teórico) en Manuel Antonio:

- O que di no manifesto Máis alá e no Prólogo dun libro de poemas que        ninguén escrebeu.

–> Como musicar? [“A estrela descoñecida”: directo]

- A ruptura e a irregularidade rítmica en Cunqueiro:

–> Cómo musicar?

-         A síntese máxima (poesía pura) de Mar ao norde:

[“Cinco fiestras colgadas” e “É a hora enteira”: directo]

- A ruptura total nos Poemas do sí e non («Ela-Poema 4” [directo]).

- A volta ao ritmo «tradicional» en Celso Emilio:

- Non sempre: «Longa noite de pedra», «Soldado»…

- O ritmo irónico ao servizo do «prosaísmo»: «Son un pasmón».

- O tratamento rítmico no Cunqueiro da posguerra:

- O «rondeau» e outras formas en Dona do corpo delgado.

- A ruptura da confluencia de xéneros no Cunqueiro de Herba aquí e acolá:

- «Unha canción foi prohibida no sur» [directo]

- «Porque a Terra é redonda» [directo].

A Primavera, como ave de Abril, chegou tamén o día 11 á Facultade de Filoloxía. Simple aínda que clara, a palabra de Cunqueiro soou no Salón de Graos cos ecos do silencio e tiven o pracer e a honra de levala.

Sen querer un lembra aqueles días funestos en que o poema era apenas unha fría estrutura de artificios, e iso no mellor dos casos, cando non estaba absolutamente ausente das aulas maxistrais. Cunqueiro desterrado e esquecido na outra Facultade, nos setenta. Todo o campo era virxe, como páxina en branco por riscar e explorar. A inxustiza cometida, máis unha vez, sobre o viaxeiro alado.

Por iso agora debo estar feliz cos amigos que aman a verdade oculta. Nas aulas da Zapateira soou Deica abril, Pero Meogo no verde prado, Cinco fiestras colgadas, É a hora enteira, Noivado IV, Ela−Poema 4, Pau Casals en Prada, Derradeira elexía a Manoel Antonio, Porque a Terra é redonda e Haberá primavera.

Debo agradecer a acollida que me dispensaron, e así mesmo en nome do altísimo poeta. El, decerto, penderá dos circos do ar polos séculos, pois a beleza, como quería Keats, é a verdade, e vivirá por sempre.